%TEI.extensions.ent; %TEI.extensions.dtd; %ISOlat1; %ISOlat2; %ISOnum; %ISOpub; ]> Y Rhyfel Cartrefol Department of Linguistics, University of Cambridge Arts and Humanities Research Board David Willis Transcribed by Ingo Mittendorf Notes by David Willis and Ingo Mittendorf First edition, October 2004 Department of Linguistics, University of Cambridge Other figures mentioned in the text include: Leslie, Alexander, first earl of Leven (c. 1580-1661) Thomas Wentworth, first earl of Strafford (1593-1641), lord deputy of Ireland Sir John Hotham, first baronet (1589-1645), parliamentarian army officer Sir William Brereton, first baronet (1604-61), parliamentarian army officer. Henry Ireton, (bap. 1611, d. 1651), parliamentarian army officer, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Sir Hardress Waller (c.1604-66), parliamentarian army officer, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Edward Whalley (d. 1674/5), parliamentarian major-general, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Isaac Penington (c. 1584-1661), politician, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Henry Grey, first earl of Stamford (c. 1599-1673), parliamentarian army officer, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant William Monson, first Viscount Monson of Castlemaine (d. 1673?), politician Sir John Danvers (1584/5-1655), politician, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Henry Marten (1601/2-80), politician, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Thomas Chaloner (1595-1660), politician, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant John Jones (c. 1597-1600) of Llanbedr, Merionethshire, parliamentarian army officer, commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant Mostyn, Sir Roger, first baronet (c. 1624-90), colonel in the royalist army in Flintshire Sir Evan Lloyd, baronet (died 1663/4), royalist army officer, of Bodidris, Llandegla, Denbighshire Sir John Owen (1600-66), royalist army officer, of Clenennau, Caernarfonshire Walter Craddock (c. 1606-59), Independent minister John Lambert (1619-84), parliamentary soldier and politician The work contains a number of references to events specifically related to north-east Wales, such of the sequestration of assets of Sir Roger Mostyn (1646) and Sir Evan Lloyd (page 41). Other local references include a reference to the Ruabon coalmines (pylle glô Rhiwabon) at line 543. Details of the historical figures are taken from the online Oxford Dictionary of National Biography (http://www.oxforddnb.com). Broadly chronological: Bishops' wars, Charles's agreement with Parliament (Pym), execution of Earl of Strafford. Various errors, particularly in the reproduction of names, indicate that the text is a copy. For instance, the form of the name of Chaloner as <Chalwer> on page 33 suggests a misreading of <on> as <w>; the text on page suggests a misunderstanding or misreading of ysgafell 'scaffold' as ystafell 'room'. The corrections nghneifio for mling on page 45 (line 1221) and nodedig for caredig on page 62 (line 1721) suggest eye-skip errors during copying. The metre indicates that a line of text has been omitted with no indication at one point, further evidence of copying. This line has been numbered 1109 in the transcription, and left blank. The copyist appears to have confused the characters of the Earl of Essex and the Sequestrator, presumably through misinterpreting <Esex> in his original as an abbreviation for Esexquestrator, the form used throughout for Sequestrator. In the transcription corrections (corr-tags) have been added to restore the distinction. A number of linguistic and orthographic features are noteworthy: loss of immediately pretonic vowels (e.g. clomennod (1523)) (generally tagged) reduction of first person singular present ending and pronoun -af i to -ai (not tagged) the first person singular present ending -e is also found (for instance, wele (line 1672)) (tagged) reduction of first person singular prefixed genitive pronoun (fy) to y or zero (with retention of nasal mutation as the marker of person) (mostly tagged) Y rhyfel cartrefol, Cwrtmawr 42 Huw Morys (?) ar ôl 1660 testun cyflawn entire text

The manuscript has been corrected and added to in various places by a second hand. The two hands found in the manuscript are identified, where necessary, using resp-attributes, the main scribe (hand 1) as "hd1", and the second hand (hand 2) as "hd2". The emendations of the second hand have been marked up in two different ways: where the emendations seem to be correct, the original text is marked up with a corr-element, with the original reading as a sic-attribute (that is, <corr sic="hand 1's text" resp="hd2">hand 2's emendation</corr>); where these corrections do not seem to be justified, the original is marked up with a sic-element, with hand 2's emendation as a corr-attribute (that is, <sic corr="hand 2's emendation" resp="hd2">hand 1's text</sic>).

Editorial punctuation has been added throughout and capitalisation has been adjusted accordingly. Speaker headings and stage directions are in the left margin throughout, and this has not been tagged separately in each case. They have generally been placed at the end of the speech to which they relate.

Line groups are identified either as couplets or quatrains using the type-attribute of the lg-element (possible values "couplet", "quatrain", or "unknown").

On page 6, a gap is left, with a speaker heading in the margin, approximately the size of a stanza. The lines of the gap have been numbered 139-42 in the diplomatic version and concordance. Another two lines, numbered 195-6, have been left blank in the same way pn page 7.

It has been assumed that the maid (y forwyn) who appears on page 16 is the same character as the Queen's handmaid (y llawforwyn) on pages 23-4.

Note that the text includes square brackets from the original at one point (line 1572).

The text is in Welsh, with editorial notes in Welsh and English (including some transcriptions in the International Phonetic Alphabet).

 22 Feb 2003 Removed line numbers; check empty lines! 4 July 2002 All corr-elements now have a resp-attribute; all add-elements that did not yet have a place-attribute got 'supralinear'; this needs checking! 29.06.02 Expansions only partly updated 5 Dec 2001 Removed sp from around prologue; created castlist, moved this to Front, marked it as 'supplied', deleted duplicates 3 Dec 2001 Deleted, illegible letters encoded with gap (needs checking) 7 Nov. 2001 IM transcr. Made some changes on p. 1 of text; still mostly problematic 3 Nov 2001 IM transcr. Inserted div (types 'prologue, body, epilogue' respectively); fw for 'speaker-repeat' finished; one more correction to iso-lat1.ent (ucirc/Ucirc): scribal notes integrated into main text; accepted corr. by Hd2: used corr-tag (Hd2-reading in sic-attr.) - rejected corr by Hd2: used sic-tag (with Hd2-corr. in corr-attr.)

Ffwl Sais Scot Cwnstable Gwyddel Cymro Brenin Charles I King Charles I (1600-49) Esex Devereux, Robert, third earl of Essex (1591-1646), parliamentarian army officer Arglwydd Pum John Pym (1584-1643), parliamentarian politician Ysbeier Y Frenhines Princess Henrietta Maria of France (1609-69), consort of Charles I Y (Llaw)Forwyn Pedler alias Capten Hampar alias Sequestrator / Esexwestrator Cobler alias Hu(w)son John Hewson (fl. 1630-60), parliamentarian army officer Lifftenant Genaral Brwx Robert Greville, second Baron Brooke of Beauchamps Court (1607-43), parliametarian army officer Genaral Jarad Prins Moris alias Y Cabelir Maurice, prince palatine of the Rhine (1621-52), royalist army and naval officer Prins Rubert Rupert, prince and count palatine of the Rhine and duke of Cumberland (1619-82), royalist army and naval officer Hwsmon Olifer Crwm(w)el Oliver Cromwell (1599-1658), Lord Protector Brodsaw'r Justus John Bradshaw (1602-59), judge at the trial of Charles I Y Ferch Cariad i Jarad Brenin Charles II King Charles II (1630-85) Saer Jane Lân Harris(hon) Thomas Harrison (1616-60), parliamentarian army officer Fflitwd Charles Fleetwood (c. 1618-92), parliamentarian army officer Hasrig Sir Arthur Hesilrige, second baronet (1601-61), parliamentarian army officer and politician Mwngc George Monck, first duke of Albermarle (1608-70), army and naval officer

Prolog Dydd da fo ich 'r lan gynlleidfa, hawddgar wreiddyn Riddyn Adda a llin Gomer a nifer nwyfus, jawn ddi brattio Eppil Bruttus. I mae Langc a llances Yn Cym'ryd Enw y frenhines gyflawni yr chware'n jawn yn o gyflawn hanes Pum, Esex a Brwx oedd dechre'r Rhyfel; ag yno y daeth Harrishon ag Olifer Crwmwel. Yn ol hyny fflittwd beniaeth boeth a Hesalig ryboeth Rebel. Ymhartti cyfiawnder daw'r Genaral Jarad, Prins Rubert a Maurice yn gowir drwy gariad, a Genaral Mwngc, pob Cymro ai câr, yn ddyddiwr ar ddiwediad. Ynghanol y terfysc cewch weled 'r hwsmon yn brydd ag 'n llidiog yn cwyno ei golledion y Comitti yn mynd 'stôr sequestrator creulon. ferch fonheddig ddi ball ol ei synwyr ai deall frenhin dros y mor Mae un arall or chwaryddion yn cymryd henw aer y goron i ddangos gaethed oedd i le pan oedd o wrth dre Gaerangon I mae yma ferch arall yn cwyno rhag cariad; Ciwpud ai saethodd dros Genaral Jarad. Mae'r consymsiwn dan ei bronn yn barod llon ei llugad. Daw amryw chwaryddion daith union doeth yma; ni ddweydai i chwi rwan yn hynod moi hennwa. Os byddwch distawedd i glywed yn glir ai gweled nhw ar dir golau.
Enter y Ffwl. Myfi sydd yn dwad yn gynta i gym'ryd meddiant yma. Mi wela yma lawer o ferched glân; ymdynu a wnân amdana. Mi ddaethym heddyw or Werddon i ddywedyd i chwi newyddion. Gelwch yma modrub mallt, hi a fedr ddallt breuddwydion. Mi welais neithiwr freuddwyd garw: y gaseg lâs yn cym'ryd tarw ar fuwch gôch ai phedair pedol ymron marw yn bwrw ebol. Myfi a welswn hefyd gyw gwengci yn curro'r barcud ag a welwn ryw beth yn yr awŷr, y dryw bâch yn llâdd yr eryr. Os ydwi yn medru dallt hyn yma, bydd rhyfeddod fawr y flwyddyn nesa. Ffwl Cewch weled llawer o ffolineb ar byd yn myned yn y gwrthwyneb. Mi dybygwn wrth y mreuddwyd fy mod i naill ai'n ffŵl ai'n brophwyd. Enter Sais att y Ffwl. Pwy sydd yma yn gledde yn dywedyd gwers y bedlem gyne? Os doi o hûd iw Scot neu Saisyn, am ei gorwagedd mi ai gwna nhw'n gregyn! Sais Pwy ydi'r cnâ sy' yma 'n bostio? Ffwl Gweithiwr tylawd sy mynd i gloddio. Sais Ple mae dy arfe di, rôg diog? Ffwl Dyma fy rhaw; mi âf i geisio fy mattog. : Allan Ffwl. Entr Scot. Scot Ffordd rwydd i chwi 'r cyfarwydd fab Seisnig! Sais Ffordd rwydd i chwithe'r gwr bonheddig! Scot Pa ryw newydd sydd y rwan? Sais Dim nid allai ddywedyd allan. Mi ach gwela chwi yn drafaeliwr ebrwydd. Yn rhodd, dywedwch i mi newydd. Scot Gwell iw gwadu na dweud chwedel rhag fy hŷdo am fy hoedel. Sais Chwi ellwch ddweyd y peth a fynoch i mi yn weddol am a wyddoch. Er gwell, er gwaeth, er drwg, er dâ, ni chonfesiai byth i gna. Scot I mae fy nghalon i yn gwenwyno wrth Arglwydd Debiti am fod yn swccrio Scot pobri papist; os byddant byw, ni styriwn iw distrywio. Mi wn yn dda wrth bwy rwy'n dywedyd. A allai ymddiried i chwi am y mywyd? Sais Gellwch; gwisgwch y Gwyddel gwyllt ar Cymro hoyw-wyllt hefyd. Scot Pa'r ffydd sy drecha ymysc Bruttaniaid? Sais Rhai Protistaniaid, rhai Pabistiaid, ag i mae sect newydd ohonom ni y elwir Purittaniaid. Scot Yr ydym ni 'r Scotiaid y part mwya yn Buwrittaniaid. Ni fedrwn dwyllo'r Prottistant plaen yn Lloegr o flaen ei llugaid. Sais Mae ohonom ni army lawer a godant gyd'a chy'chwi yn Lloeger i gosbi 'r ffuliad sydd ar fai. Ni fwrdriwn rai ar fyrder. Scot Ffarwel i Stafford ar Frenhines! Nid ydynt hwy in mysc ond di wres, yn llochi'r Pabistiaid i amlhâû i seintiau a delwau di-les. Sais Pe gallen i ddisodli 'r rheini a gwneythr diben ar ei harmi, ni gosben y Cymru yn ddi-gêl ag a wnaen i Wyddel weiddi. Scot Par fodd i gallwn drwy ddichellion ei dadwreiddio o dîr y Werddon? Sais Oni fedri, gâd ir Sais; mae ynddo ddyfais ddigon. Scot Rwy'n meddylio er ys dyddiau pa'r fodd y mae i mi chware 'nghardiau. Sais Yn faleusus gwna dy bart; cais ordro card i ddechreu. Scot Pe cawn y decc im llaw i ddechre, mi fyddwn perygl am y chware, ond cael ei sifflo mewn jawn drefn, ar brenin ar gefn y cardie. Sais Ni fynwn sifflo 'r decc yn filen ai rhannu hefyd i ni ein hunen nes cael unwaith dynu yn dêg am un ar ddeg ar hugien. Scot Mae tair teyrnas Brenin Lloeger wedi ei pesgi yn dew o fraster; ag ynte yn drugarog jawn, ei dwyllo a wnawn ar fyrder. Sais Rhaid ini fynd mewn gwisc clomennod i wenheitho in Brenhin hynod a dal yn dynn iw herbyn hŵ mor arw ag eryrod. Scot Nyni a ddechreuwn dynu 'meirie ag a neidiwn on peiriane. Nyni ein dau a wnawn y plott; myfi Scot a ddechre. Sais Mine arhosa yn fywiog peth gydar ci, peth gydar 'scyfarnog. Mae yno i ffyrnigrwydd ffel fy lloned fel y llwynog. Scot Sais Rhoi rhyw fesur o ddyfeisie yn erbyn y Prottistan ar Pabistie. Dros yr hatch, os bww a wna i, mi ath wthia di a nhwythe. Exit ôll. Enter y Ffwl. Ni bu 'n y byd erioed y fath gyffro! Mae ynddo ryw rwystur mawr brysus i bresio. A gai fynd, meinir, — ni ddygai rŷn trais — dan odre'ch pais i ymguddio? Diengwch, diengwch, y llangcie! Rhag eich gelynion cymrwch galone! I mae fy nghalon i 'n llai na dîs, ychydig îs nam glinie. Pe cawn i fynd oddi yma i ryw le! Mae'r cwnstablied wrth fy sodle. Os cai ddigon o le i ffoi, ni fynai moi pres-monie. Wel daccw'r cwnstablied, ai whw, ai whw! Nid allai mor diangc tros geunant mor arw. Pa un ore i mi nol, meddwch chwi, ai neidio a thorri 'ngwddw? Enter Cwnstable. Tewch a siarad, trowch yma, syre. Na ddiengwch, os mynwch, hwdiwch bres-mone. Ffwl Mi ges gyne godwm maith ag a dorais saith om asenne. Cwnstable Ni welai neb cyn ffittied i fenttro yn galonog o flaen Scottied. Ffwl Nid iw fy nghalon i haner hu er y mod i yn rhythu fy lluged. Pwy a geidw fy mhlantos bychin os ai yn sawdwr dros y Brenin? Cwnst Pa sawl un o blant sydd i ti? Fe geiff y plwy gadw y rheini. Ffwl Mae i mi naw, Huw ai bendithio, rhai yn dechre cerdded, rhai yn dechre cropio; nid ydynt fwy na chywion gwydde na 'r hyna ond tair blwydd heno. Cwns Pwy all dy goelio? Peth iw dy gelwydd? Ffwl Mae i mi naw heb un fam ai gilydd ar naw mam sydd iddynt yma a rheini yn ferched or gonesta. Cwns di a gest gryn drafferth yn ei ceisio. Ffwl Roedd cymdogion da yn fy helpio. Cwns Tyrd oddi yma, gwâs aflawen, i gymryd arfe att y capten. Ffwl Ni ddoi yno ond o hŷd fy nhin. Ni thalai i frenin frwynen. Ffarwel i chwi'r holl ferched! Criwch ag wylwch, ni chewch i fyth mom gweled. Och! ni chawn ryw goffor dofn i lechu rhag ofn yr 'Scotied! Exit y 2. Enter y Gwyddel ar Cymro. Gwyddel Dydd da fo ichw y Cymro tawel. Cymro Dydd da fo i chwithe'r Gwyddel. Gwydde Cymro Gwyddel Pa ryw newydd sydd, y Cymro? Cymro I mae gofal mawr a chyffro, a llawer gwr a llangc yn diangc rhag ei bresio. Gwyddel Fe aeth yr armi i ffor er ys dyddie i siwrnai hirfaith yn ei harfe, ag i mae nhw heddyw yn y nôd yn cyfarfod Lasle. Nhw aethon ynghyd, wel dyna nhw'n saethu. Deliwch wrthynt hwy, Saeson a Chymru, a gwnewch nad all un Scott ddyfeisio plott ond hynny. Cymro Peth heb raid iw hyn o redfa? Gwrês gwyr cadarn ai mawr draha sydd yn dechre cynen câs o anrheithio 'r deyrnas yma. Gwyddel Tewch, tewch, nid rhaid mor gofalon rhwng Gwyddelod, Cymru a Saeson. Ni adawant un Scott yn fyw; pwy safia 'r cyfryw ladron? Cymro Rwy'n ofni fod rhai or Saeson yn ddauwynebog ag yn ffeilsion fel y gwnaethont frwydr hyll yn 'nhwyll y cyllyll hirion. Gwyddel Mae fy nghenedl i yn y Werddon yr joed heb garu sôn am Saeson. Gwyddel Tywyllodrus ydynt ymhob môdd yn brathu fel nadrodd brithion. Enter y Ffwl. Pwy sydd yma mor ben uchel: ai chwi 'r Cymro glân ar Gwyddel? Cymro Wyt ti yn rhodio ath draed yn rhydd? Par newydd sydd or fattel? Ffwl Battel fawr, nid battel fechan. Fo ddarfu i mi ollwng un ergyd allan ag a wneythim i Lasle ofyn nawdd, do, 'n ddigon hawdd fy hunan. Fe ddarfu iddynt hwy gyttuno: fe gadd y sawdwyrs ei disbandio. Hwy amcanasant yn y fattel fy 'ngwneythr i'n farchog mawr o ryfel. Cymro Siwr ni byddynt ddim mor ddibris. Gwilia yr Gwyddel sydd yn Bapis't. Ffwl Rwy'n dywedyd y gwir i ti, gnâ. Cilia neu wna dy ddewis. Awn i ymofyn pa ryw newyddion sydd yn mysc y gwyr bon'ddigion. I rwy'n ofni, drwg iw'r peth, na cheir un gyfreth union. Exit oll. Enter y Brenin Jarls, Esex, Arglwydd Pum. Esex Henffych well, Frenhin! Mae Saeson a Chymru, Yscodiad, Gwyddelod ei gyd wedi codi i fynd i eiste ar hên 'stent ar Barliament y foru. Brenin I rydwi 'n eich dewis, fy anwyl gar'digion, i settlio fy nhernas i am achosion. Rhag digwydd amryfusedd maith gwnewch gyfraith unwaith union. Meddyliwch, meddyliwch, fy 'ngwir ddeiliad, na wnewch gam dibwyll a neb rhu danbaid. Gwnewch na bytho ir isel fri yn rhoi arnoch i moi ochenaid. Sylfaenwch ych gwaith ar dduwiolder, dilynwch linyn y cyfiawnder er mwyn amddiffyn ffydd loyw lwŷs lân eglur Eglwys Loeger. Pum A rowch chwi yr holl bower rhyngon i eiste 'n llesol ar hyder 'wyllysion, Pum ach llaw ar sefyll fyth heb feth ag wrth y peth a wnelon? Brenin Wel dyna gondisiwn anweddol; chwi a wyddoch fy rhwymo i sefyll wrth bob peth a wneloch rhag ofn digwydd bob rhyw ball neu fai rhu angall rhyngoch. Pum Ni wnawn ni ddim ond a fo cyfaddas er lleshant a daioni ir deyrnas fel y gallo yn synwŷr ni ych harddu chwi ach urddas. Brenin Dan gondisiwn i chwi wneuthyr pob rhyw fosiwn yn gymhesur mi rô fy llaw i fod bob trô i gŷdseinio ach synwyr. Esex a Phum Ar amod hwnw ni a eisteddwn; ar tair teyrnas ni ai chwiliwn: os bydd camwedd mewn un lle, yn onest ni ai unionwn. Exit y 2. Brenin Mae digon o synwyr yn eich penne. O does cydwybod iw calonne, gobeithio y rhônt bob peth dan sêl yn deilwng fel y dyle. Rwy'n gweddio yn wastadol ar i Dduw l'wyddo fy holl bobol, planu doethineb yn ei mysc yn llawn o addysc weddol. Enter Ysbeier. Cenad wy, Frenhin, oddiwrth y Parliament i ddywedyd i chwi yr modd yr ydent Ysbeier gwedi cuttuno ar holl cwmpeini i dorri pen yr Arglwydd Debitti. Brenin Nid yw fy nghalon i yn cuttuno mor ddi-anerch fwrw mono. Ysbeier Fo basiodd sentens ganthynt hwy; nid ellir mwy moi safio. Brenin I mae'n ofud yn fy 'nghalon golli Debitti bugail y Werddon. Om nerth am cryfder colles ddarn. Nhw a wnaethont farn aghyfion. Ysbeier Mae geni Act o Barliament etto. Edrychwch pa fodd yr ych iw leiccio. Arglwydd y Pum a welai yn gyfaddas i gasglu maleisia ir holl deyrnas dan law Hotham i dre Hŵl: wel dyna ei cwbwl bwrpas. Brenin A gyttunasont hwy ar hynny? Ysbeier Do, er gwaetha yr holl Gymru hwy ach codant chwi allan or Tŵr Gwyn drwy fwriad cyn y foru. Brenin Yn fy nghalon rydwi 'n ofni ei bod mewn dichell im bradychu. Ysbeier Pei cyflawnid 'wllys rhai, ni wnaent hwy lai na hynny. Mae geni waeth newyddion: I mae nhw yn erbyn yr esgobion; nhw a rônt gyfraith Lwydlo i lawr; fo ddigia'r mawr swyddogion. Ysbeier Ni cheir darllen yn yr eglwysi mor Comon Prayer; mae'n rhaid ei losgi. Fe gollir ffrwyth 'scrythur bêr, chwi wyddoch lawer gweddi. Brenin Os torant hwy i lawr fraint esgobion ar Comon Prayer, ni awn yn ddeillion. Ni bydd y trefi ar wlad ar lêd ond fel anifeilied gwlldion. Ysbeier I mae nhw gwedi danfon armi yn erbyn Gwyddelod sydd yn codi. Crogi 'r Saeson ydi 'r swŷdd am golli Arglwydd Debitti. Bren Pe basent hwy mor bur galonna ag oedd hwnw yn ei feddylia, ni base Brydain fawr ei bri mi browes i mor bryche. Ysbeier Mae'nhw yn ceisio, mawr ydi'r andras, droi y Frenhines allan or deyrnas. Mi wn ar frŷs mae hynny a wnân os nhw a gân ei pwrpas. Brenin Yrwan rwy'n dechre da'llt ei dichellion. Ni wna'nhw lai na dwyn y nghoron. Och, och! ai'n eifr digrêd yr aeth fy nefaid gwnion? Ni safai byth dros golli mywyd wrth ei cyfraith anferth ynfyd. Attynt bellach, na naccewch, yn ddidwyll ewch i ddywedyd. Exit ysbeier. Enter y Pum. Ai nid ydech chwi yn bodloni Pum i synwyr jeirll ag arglwyddi i wneuthur ordor ar y byd yn erbyn ynfyd bopri? Brenin Nid ydi weddus i mi ddiodde oddiar y nghlyn ddwyn fy nghledde. Os rhof ich dwylo chwi fy ffon, bydd siwr im bronn gael briwie. Dygaswn eich bod fel gwinwydd ffrwythlon a wnai ddaioni i bob rhyw ddynion. Chwith iw'r sain, a chwithe sydd fel cŵn or gelldydd gwlldion. Pa beth sydd rhyngoch ar esgobion sŷ rhoi goleuni i bob rhyw ddeillion? Wel dyna chwi yn dadwreiddio ffŷdd a phob rhyw grefydd gryfion. Pum Peth bynnag a wnaethont, ni safwn wrtho. I mae 'r holl bower yn ein dwylo. Clôch heb dafod ydech chwi. Fe ddarfu i ni guttuno gore i chwi fod yn fodlon rhag ych curo am eich coron. Brenin Pan waeth i mi ei cholli hi yn eich mysc na cholli dysc esgobion? Pum Ni chewch i nag esgob nag ofer weddiau. Gwnewch ych gwaetha' a chwarewch eich cardiau! Brenin Onid iw fy oes i yn fer, mi fynaf gyfiawnder finnau. Pum Dan ein dwylo ni mae'r arfe. Ni chwnwn Loegr cyn pen tridie. Exit Pum. Enter y Frenhines. Fy Mrenin parchedig am gwr priodol, fe aeth eich deiliaid chwi 'n gynhwynol. Dywedwch i mi pa newyd sydd; mi ach gwela chwi yn brydd anianol. Brenin Gormod gorthrymder 'syweth sydd imi. Nid oes obaith dim daioni: yn y 'ngardd winwydden gain fe dyfodd drain a drysni. Hwy gawsent genad wrth ei gweniaith genif i ddosbarthu 'r gyfraith, a hwythe yn llosgi'r Comon Prayer ag yn gwneuthyr taêr dratturiaith. Frenhines I ryd wi yn ymul torri nghalon drosoch chwi fy Mrenhin ffyddlon. Ewch i ffordd oi mysc ar frûs; mae nhw yn gwerylus greulon. Gyd'a nhw y mae'r prentisiaid, y trains-band mewn arfe tanbaid, ag ai bwriad fore a hwŷr ar ddal ar gywyr ddeiliaid. Brenin Gyda nhw mae'r nerth ar gallu, ag maent mewn dichell im bradychu. Mi âf i ffordd cyn colli gwaed i geisio aed ei Gymru. Ffarwel, ffarwel, fy mhêr winwydden! Exit Brenin. Frenhines Ffarwel! Trwy jechyd etto yn llawen ei deloch eilwaith yn eich ôl mewn braint yn ol i Lundain. Frenhines Ni wn i yn y byd i ba le 'r a fine rhag ofn syrthio yn ei rhwyde. I mae nhw yn wastad drwy ei hûd yn gosod glûd a'i magle. Enter y Forwyn. Dowch i ffordd ir wlâd i dario i blâs rhyw jarll lle i caffon groeso tan obeithio troi o rhôd ar hyn o gafod heibio. Enter y Ffwl. Diengwch, diengwch, y Frenhines! Amdanoch chwi ymofyn a glywes. Frenhine Awn i ffordd mewn dillad gwael rhag iddynt gael ein hanes. Exit y 3. Enter Pedler. Wel dyma le trefnus: mi osoda yma siop; mi ai llenwa hi a lliain yn llawn hyd y top. Colere; sidane; am creie fydd crair! Ni welwn i hauach siop ffeindiach mewn ffair. Enter Cobler. Mi a wele yma gornel odiaeth i mi osod sett o cobleriaeth. Mi a gâf weithan dy gwmni di yn hawddgar i gwmnhiaeth. Pedler A brynwch i 'r bechgin ddim pine a nydwydde, o fesul y dwsin y cardia na'r disie? Mi a wele yma lawer dŷn: oes neb a brynn rybanne? Cobler Oes neb a fyn waltysu ei esgidie? Am ychydig o arian ceiff wniad or gore! Gwell i chwi dalu am drwsio 'ch clô nag anrheithio ych sane. Da i medrai drwsio sodle merched, Cobler a fydd yn pwyso ar i wared. Rwy'n gystal cobler amser hâ a wniodd a mynawed. Enter Brwx. Sawdwr dan jarll Esex ydyw, Lifftenant Genaral BrwxRobert Greville, second Baron Brooke of Beauchamps Court (1607-43), commanded a foot regiment that fought at the battle of Edgehill (1642) in the earl of Essex's army. iw fy enw. Oes yma neb a gymer fenter i ddwad gyda myfi yn soldier? Ceiff swllt yn y dydd a ffriquarters am ddwad i blundrio y Cabaliers! Cobler Myfi a fentra yn ddigon talwych; i blundrio yn chwanog rwy fi'n chwenych. Brwx Os ymleddi yn sownd, ti gei jawn swŷdd a dwyn yr wŷdd a fynych. Pedler Mine a fentre yn 'wllysgar ei grogi iddo a êl i gario hamper. Ymladd rwy fi yrjoed am sodle a brith gonfeio fforio ffeirie. Brwx Dowch att y gwŷr ir gwndwn. Cobler Ewch ymlaen, ni ach canlynwn. Exit y 3. Enter y Genaral Jarad. Myfi a elwir Genaral Jarad. Mae f' armi yn drefnus ar fy ôl i'n dywad. Rhaid i mi yma foreu a nôs gwrtrio tros yr holl-wlad. Mae'n Brenin Jarls pur o galon yn dwad im cyfarfod a gwyr ddigon i fynd y foru i Edgus-hul ynghweryl yr Aur Goron. ExitThe stage direction here is erroneous, as is apparent from Gerard's continued conversation with the Fool.. Enter y Ffwl. Cyddiwch y pethe! Mae'r ddwy armi yn dwad. ag yn dwyn cyffyle'r holl-wlad. Nhw ddygant y cloff wedi torri ei glŷn ar llegis heb un llygad. Mae'nh yn plundrio gwydde a defed, ag yn dwyn morwyndod merched. Ni adawsont un o Ddofr i Gaergybi o fewn y deyrnas heb fynd arni. Jarad Oes llawer o wŷr gyd ar Brenin? Ffwl Mae'r holl bur ddeiliad yn ei ddilin; mae'r Prins Morus, chwi adwaenoch hwnw, y Cornol Robins ar Cornol marw a Syr WilliamsPerhaps Sir William Vavasour, baronet (d. 1659) and royalist army officer, who commanded the Welsh forces at the siege of Gloucester in August 1643. ag armi grê. Nhw losgant Dre Caer Loyw. Jarad Oes yma neb ymysc y gwerin o gywir fron a garo ei Frenin? Od oes, doed mewn gwrol gariad iw amddiffyn rhag y Rowndiad. Ffwl Myfi a fentra, os mentra undyn. Rwy cyn wllted ar aderyn. O nerth y mrauch ar cledde hwn mi a gurra grwn ei goryn. Jarad Rwyt ti yn rhagorol ar dy dafod. Dwad i mi dy henw hynod. Ffwl Nis gwni mom henw, mi ai gollynges o yn ango. Ni ddaw cô geni mom bedyddio. Cilsix y gelwid fy 'nghledde: mi a leddais chwech ar bymp o ddyrnodie. Ni wŷr un dyn ar sydd yn fyw mor wchio yw fy mreichie. Jarad Tyrd ir maes, mentra yn hoyw. Jarad Capten Cilsix y cei dy alw. Mi wele'r Brenin, rwy'n ei adnabod, yn dwad ai filwyr in cyfarfod. Enter y Brenin a Moris. Brenin Ydech chwi yn barod, fy neiliad ffyddlon, i ymladd gyd ar ffydd ar goron? Morus Parod wy fi! Jarad Parod wy fine! Brenin Hwdiwch gomisiwn: tynwch ych cledde! Prins Morus Ple cowsoch chwi'r capten yma? Mae fo'n wr sownd, mi ai gwranta. Jarad Ni chais ef ond ei hûn iw ganmol: fe laddodd chwech o wŷr cyneddfol. Ffwl Cru iw f' mrauch ac awchlym iw fy nghledde. Ni fedrwch chwi handlio moch cledde! Edrychwch arnai yn dysgu ymffensio, onide chwi gewch ych curro. Oni wnewch i fel hyn, ni thâl i chwi ddraen: cilio yn eich ôl a neidio yn eich blaen. Cychwnwch tuag yma, ewch tu a thraw, edrychwch ar ei draed a threwch ar i law. Myfi ymladda 'n ddigon chwanog am rhaw, am pigfforch, am caib, am battog. Mi ai bratha nhw ar mynawydydd a gwiall gwau. Ffwrdd, Rowndied dauwynebog! Enter y Cobler ar ysbeier. Cobler ar Ysbeier Cenad ym ni, sydd yn trafaelio oddiwrth jarll Esex ich sialensio. Pa un a wnewch i: ai gildio, dywedwch, ai dwad i faes, os lafeswch? P Moris Nyni a ymladdwn gyd ar efengil a chyda'r holl d'wysogawl eppil. Cobler, Ysbeier Gyda'r Parliament nine a fentrwn. Y foru y bore ni ach cyfarfyddwn. P Moris Pam y rwyt i gwedi synnu? Ffwl Oni ddarfu hwn accw fy llugaid tynnu? Och, na fawn i ymôl hên fuwch neu yngwaelod lluwch yn llechu! Jarad Nid rhaid it ofni mor gwasanaeth, a thithe yn llâdd chwe gŵr ar unwaeth. Ffwl Nid chwe gŵr ond chwe gwybedyn oedd yn sefyll ar fiswelyn; a chwedi i mi dorri clŷn y seithfed fo amcanodd dynu un om llyged. A gai sefyll yn ola fel y gallwi ddiangc yn gynta? Jarad Tyn dy gledde a chwad dy glôs! Fulen, dôs ymlaena! Enter Brwx, Esex, cobler, pedler. Esex Rhowch dân arnynt! Cyrwch, cyrwch! P Moris Dowch, y ngwŷr ine, attynt, gollyngwch! Ffwl Ai dyma'r parch sydd ar Gris'nogion? Peidiwch, na chanlynwch, fulens, fel y gelynion! Gwyn ei fyd a gae le i ffô i bylle glô Rhiwabon. Syrthio i lawr yn farw. Jarad Ple mae 'r Prins Rubert lân galonog? Enter Rubert. Dyma fi'n dwad, ymleddwch yn gefnog! Esexqe Nhw aethont yn rhy gru i ni weithan. Ymsifftiad pawb drosto ei hunan! Exit Esexqe ai wŷr ôll. Rubert Siriwch, Frenin, byddwch lawen! Rubert Nid â cyfiawnder ir ddaiaren. Fe fy'r diwrnod gyda ny'ni; ni laddason beth aneiri. Brenin Mae hyn yn drwblaeth ar fy meddwl: fe fy heb ddiben yn ddau ddwbwl; er lladd llawer heddyw ar goedd fy ngwŷr i oedd y cwbwl. Dowch ir gariss i orphwyso. Marchogwch yn suful, gwiliwch flino. Exit oll ond y ffwl ar pedler. Pedler yn chwilio'r Ffŵl. Mi a chwilia boccedau'r bobl feirwon ag a ddiosga ei dillad gwchion. Wel dyma glamp o gaptain glân: caf aur ag arian ddigon! Nid oedd gronun o dryssor gantho ond dwy geniog a chettyn tobacco. Hawddfyd i mi am ben crwn ni fedrau hwn mor plundrio. Toro'r ffŵl ar cledde, ar ffwl yn codi. Ffwl Ai whŵ, lleidr, ai wchŵ! A 'sbeili di ddyn gwedi marw? Gwilia rhag ofn fy yspryd i dy daflu di i dorri dy wddw! Pedler Qwarters, qwarters, hwde fy nghledde! Ffwl Moes i mi fy arian, picciwr poccede! Pedler Hwde fy aur am harian hefyd. Ffwl Diolch i mi am gael dy fywyd. Pedler Diolch ichwi, a Huw ath gattwo. Exit pedler. Ffwl Dôs di nerth dy draed i blyndrio. Pan ddarffo itti gasglu'r gôd, mi a ddôf ith gyfarfod etto. Ffwl Ni welais ddyn mor llwfr yn unlle: fi yn ei ofni fo ag ynte yn fy ofni ine. Mi faswn yn diangc fel y cî ped fasei'n codi yr cledde. Ond dedwydd a fy'm i gyne fentro yn fy mraw cyn fy mrifo. Ac os deil fy nghledde am trex, mi dala i Esex etto. Enter Esex. Weld dyma fi Esex yn dwad. Ffwl Nid ydwyf i yn codi amrant llygad. Esex Rwy ti yn un or Cabeliers. Gwna naill ai ymladd ai gofyn quarters! Ffwl Ych nawdd, y gwr bonheddig! Na leddwch hên ddyn briwiedig. Esex Ai sawdwr ath saethoedd di drwy dy ben? Ffwl Nage, dwy lugoden Ffrengig. Esex Oni buost yn sawdwr dan y Brenin? Ffwl Do, om hanfodd; ni ymleddais i un tippin. Esex Powlia dy ben a dôs yn Rowndied, tyrd gyd'a myfi a thro dy sieccaed. Ffwl Mi dro fel y gwynt; os ca fi well cyflog, mi a ladda fy mam am ddwy geniog. Mi fentra wneud llawer o drix. Oni chlywsoch chwi sôn am Gapten Cilsix? Esex Ai capten ydech chwi 'r pendefig? Ffwl Ie, hên sawdwr ffyrnig. Oni welsoch chwi fi yn Scotland enwog yn gapten ar y Righment Garpiog? Ffwl Mi a dynais yno ffrittog o ffrau. Ni thalasoch imi etto am hynny mom pau. Esex Ti gei dy bau; hwde swllt o ernest. Ffwl Croes yn y post eich bod yn wr gonest. Enter Cobler. Mae geni newydd ich confforddio: fe ddarfu i mi enill Brusto.Bristol fell to a Royalist assault at the end of July 1643, and was recatpured by Parliamentarian forces in September 1645. Am Gabeliers ni bydd mor sôn; nid rhaid moi hunon heno. Enter Pedler. Nyni ein dau oedd wcha yn tarro. Chwi addawsoch i ni swydd am fentro. Ni a gawson ag a roeson lawer brâth. Nid oedd mon bath am fwrdrio. Esex Am eich bod chwi mor ymladdgar, di gei dy alw Capten Hampar, a thithe yn Gapten, sâ n dy rŷch, Huwson wŷch ymladdgar.The cobler is John Hewson, a cobbler in Westminster in the 1630s, who rose to become a colonel in the Parliamentarian army in December 1645, and was appointed Lord Hewson under the Protectorate. He was commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant. Dowch eich trioedd gyd a myfi yn galonog ag yn lysti y foru i ymladd; clôd a gawn; yn ebrwydd ni awn i Nubri.The battle of Newbury, 20 September 1643. Exit y 4. Enter y Frenhines ai llawforwyn. Ni bu erioed i wraig gymaint gorthrymder nag sydd i mi Brenhines Loegr. Gwell oedd i mi farw yn y man na byw mewn an-esmwythder. Ymado ar deyrnas hon sŷ chwithdod, am plant bychain, gormod pechod, oddiwrth ei gilydd fel wŷn gwâr yn myned âr ddisberod. Frenhines Dros y dwr y mae'n rhaid i mi fyned rhag ofn syrthio dan draed bleiddied. Och, na bawn o blith ei bâr mewn gwely o ddaiar galed! Ystyriwch, ystyriwch, wragedd a merched a phob gŵr sydd yn fy 'nghlywed: mae yn fy mynwes feddwl trwm, ni bu'rioed blwm cyn drymed. Forwyn Na byddwch rû brydd i dorri 'ch calon dan obeithio gwell newyddion. Parhau byth yn fawr i bai ni ddichon rhai anghyfion. Frenhines Nid eill calon mor anrhugarog a maint ei gofal fod mor gefnog. Ffarwel i Lundain burlan bêr, ffarwel i Loegr wresog! Forwyn Rwy mor brŷdd a chwithe am fy nghariad sydd mewn arfe. Os colli a wnaeth hwnw ei oes, mi a golla fy einioes fine. Och, na bawn i yn ei freichie yn lle myn i hyn o siwrne yn ymwasgu a glân ei brŷd a gwyn ei fyd a fydde. Mae'r gwŷr creulon drwg ei crefydd wedi enill part mwya or gwledydd. Ffarwel im Brenin! Ofni rwy na welwn mwy mon gilydd. Exit y 2. Enter y Capten Hamper ar Capten Huson. Hamper Rwy'n wr bonheddig hawddgar rhagor bod yn cario hampar, Hamper yn cael fy nghyfarth gan bob corgi ar plant yn taflu cerrig i mi. Bym lawer gwaith yn lûb y nible, yn sâl fy ffâr yn cerdded ffeirie. Rhaid oedd gwneythr wyneb truan a diolch am lastwr oer neu succan. Nid rhyfedd i mi fod yn falch om codiad. I mae lasie ar fy 'nillad; mi alla gymryd fy hunan heddyw y cwrw ar cig ar peth a fynnw. Huson Rwy fine om codiad yn balchio. Edrychwch wned iw fy nwylo. A welsoch chwi 'rjoed wr mor syth? Nid ai mwy byth i bwytho. Peth llwyddiannus ydyw trawster rhagor bod yn byw mewn prinder wrth drin y cwyr ar lleder dû a phawb yn cablu'r cobler. Rwan ni gawn y gwyr bon'ddigion ddydd a nos i ni yn weision, a byd brâf i gasglu braster! Na ddêl heddwch byth i Loegr! Enter Hwsmon. Gwae fine fyth, gwae fine! A welsoch chwi ddim or sawdwyr's yn un lle? Fe ddarfu meulyd yn y ngêg a dwyn y nghaseg inne. Hampr Pwy a chwrâdd a chwi mor hager? Hwsmon Rhai o wŷr y Capten Hamper. Ond da y dyle hwnnw ei grogi am gadw lladron yn ei gwmni? Fe ddarfu i un o wŷr y Brenin ddwyn y cyfrwy; fe aeth ynte ar pilin. Nis gwn i pâ'r fodd yn y bŷd yr â ine ar ŷd ir felin. O flaen y fattel fawr yn Nubri dygason y cwbwl oll oedd genni; dwŷn y forwyn — ond dyna fâr? — ar ferch yn legar ladi; dwyn y ddiod ar bwyd or bwttri; dwyn pais y wraig wedi mynd arni; dwyn dillad y gwâs oddiwrth y gwely: yn ei grŷs y mae o'n dyrnu. Hampar Mae arnai eisio hettan finne: cerdda di yn ben-noeth adre. Hwsmon Nad ewch am hett i, y gwr bonheddig! Gan ffrind gyne y cês ei benthig. Rhag digio fy 'nghymydog, moeswch hi i mi; myfi a roddaf i chwi galenig. Hamper Di ai cei hi yn ôl; moes i mi arian! Hwsmon Hwdiwch swllt o glempyn llydan. Hamper Hawdd ir call dwyllo'r ynfyd: mi âf ar swllt ar hettan hefyd. Dôs di adre i drin dy gattel; di gest ddigon o gwrs rhyfel. Hwsmon Ni lyfasai fyth fynd adre wedi dwyn fy swllt am hett ore. Huson Diang i ffordd a bydd fwŷn rhag i mi ddwyn dy esgidie. Hwsmon Gwell i mi fynd adre 'n ben-noeth; nid ai adre dridie'n droed noeth. Exit hwsmon. Huson Rwyt ti'n gyfrwysach, gwn, or haner na myfi er maint fy nhrawster i sbeilio pen ffordd neu fygwth gwrâch; mi ath wele di yn lewach lawer. Hamper Ond ffein y medrais iddo brattio nes cael ei arian yn y nwylo? Dowch i rodio tu'ar bryn; ni dwyllwn ryw un etto. Exit y 2. Enter Brenin, a Genaral Jarad, Prince Morys. Morys Wel, pa fŷd a gawn i bellach? Jarad Ny nhw sy'n myn yn gryfâch gryfach; mynd yn wanach rydym nine, waeth waeth bob dydd er's dyddie, er darfod lladd Brwx ar wndwnBrooke was killed by a single shot from the spire of Lichfield Cathedral on 2 March 1643. a throi Esex oi gomisiwn Essex, captain-general of the Parliamentarian army from July 1642, first tendered his resignation on 28 March 1643, and again threatened to resign in October 1643 in an attempt to have Sir William Waller removed from his command. After military defeats in the south-west in the summer of 1644, day-to-day command of the Parliamentarian army was transferred to a coucnil of war, with Essex ultimately resigning his commissions in March 1645.. Mae rhai eraill gwaeth or haner: Syr William BrutwnSir William Brereton (1604-61), commander-in-chief of Parliamentarian forces in Cheshire from spring 1643., Syr William Walter.Sir William Waller, major general of Parliamentarian forces in the west from February 1643. Waller's role increased after the autumn of 1644, when those Parliamentarian generals who advocated total victory held the upper hand over those, such Essex, who proposed peace with the King. Mae un a elwir Olifer CrwmelCromwell was made a colonel in February 1643 and thereafter took a leading role in commanding the Parliamentarian army in East Anglia. An opponent of Essex in the power struggle of October 1643, he served under Waller's command, rising to prominance in the battles of Marston Moor (July 1644) and Naseby (June 1645)., sydd yn bena yn riwlio rhyfel, ac un HarisonThomas Harrison (bap. 1616, d. 1660), parliamentarian army officer who took part in the battles of Marston Moor (1644) and Naseby (1645). He was a commissioner at the trial of Charles I and signatory to his death warrant yn nesa atto yn gwneythr mawr drais ag yn mwrdrio. Fe ddarfu i Fferfflax ynte rowtio; Jarad armi'r Prince Rubert ai dinistrio.Presumably a reference to the battle of Marston Moor. Mae seets wrth Gaer lleon gawr ar sitti fawr ar glemio.Chester was besieged intermittently from late 1644, falling to an army under the command of Sir William Brereton in February 1646. Brenin Mae nhw wedi mynd yn gryfion. Moeswch 'ch cyngor, filwyr gwchion: tu'a pha le yr awn i yn gynta i relivio rhai or trefydd mwya? P Moris Mae digon o gryfdwr genym etto. O dôs dim lwcc, scorn genym gilio. Nyni a ymladdwn am y bêl. Mae Crwmel yn returio. Nyni a fentrwn i faes Asbri,Either Naseby or (the second battle of) Newbury is intended. un ai cael ein lladd ai colli. Ag oddi yno ni awn yn union i relivio gwŷr Caer lleon. Trowch yn ôl, wŷr Bonddigion: cymerwch galone, dyma'r gelynion! Enter Harison a Huson a Hamper, yn ymladd heb ddweyd gair. Criwch, criwch, ceisiwch becavi! Huson Dowch, Olifer Crwmel, trowch yn y mharti! Enter Olifer Crwmel. Olifer Ymleddwch, ymleddwch, mae hi'n mynd yn hwŷr. Moris Rhaid i ni ildio: fe an lladded ni'n llwŷr. Gado y cleddyfe a diangc, ag exit Jarad a Moris. Olifer Crwm Arnynt, canlynwch! Mi ai gwele nhw'n ffô. Deliwch y Brenin er dim ar a fô. Exit oll. Enter Ffwl. Oes neb a bryn gleddyfe, mynawydydd na nodwydde? Ffwl yn codi y cleddyfe. Ni bydd yn Lloegr nag ynghymru mor sôn am Gabelir ond hynny. Diryfedd oedd ir Brenin golli a maint o dwyll oedd yn ei armi, yn ddauwynebog ag yn ffeilsion Ffwl yn gwerthu am aur y trefi mawrion. Mi werthais i lawer tre fy hunan, yn brysur, heb achos, am bris bychan. Ni cheisiais i ond gwerth grott o benwig yn amheythyn am Dre'r Mwythig. Mi âf ar cledde i Mr Crwmel i ddangos mae fi a enillodd y fattel. Walle y cai gan felldith ei fam ryw beth am y trafel. Exit ffwl. Enter Moris. I ba wlâd yr awn i weithan? Yn Asbri ffight wan troed ni allan. a Jarad. Mae'n ddrwg geni dros y Brenin, fo drosedded yn ei erbyn. Trwm i nghalon, mi a gonffesia, am y ferch a garai fwya. Pe gallaswn fyned atti, hi fase yn mentro gyd'a myfi. Gwae fi nad allwn ar ei mwŷn farw ar dwŷn amdani! P Moris Ai cariad a drû Ryfelwr? Mentrwch i ffordd, gariadus filwr. Waeth y Brenin tu'a Scotland; nine yn hwylus awn i Holand. Exit y 2. Enter Huson, Crwmel, Hamper. Huson Ny ni nillasson gestyll Cymru. Oes dim or gwaith genych ond hynu? O Gabelir ni adawson i mewn dichell heb i bradychu. Crwmel Os ewch i ymladd etto ir Werddon, chwi gewch aur ag arian ddigon; ag yno fyth y cewch chwi fod yn lle'r Gwyddelod gwlldion. Huson Am aur ag arian nyni a ymladdwn, ag yn ei tai ai tir ni dariwn; tyny cleddyfe yn y dydd o achos ffydd ni phoenwn. Enter Scot. Pa ryw newydd, noble Crwmel? Crwmel Dim ond darfod cwrs y rhyfel. Myfi sy'n raenio gyd am soldiers; fe dored gwres y Cabeliers. Ai gyd'a chwi'r Scotiaid dichlyn y mae Jarls, hwn oedd yn frenin? Scot Yno y daeth pan drodd y rhôd i ochel y gafod ddychryn. Crwmwel Chwi gewch gyweth ach bodlono. Gadewch i mi gael gafel ynddo. Scot Dan amod i chwi roi iddo bardwn ag aur i nine faint a fynwn y rwan yn eich dwylo chwi yn onest ni ai dilifrwn. Crwme Wel dyna ben, dowch ag efo. Scot Dyna fo, ymeulwch ynddo. Rhaid bod ar Brenin yn barod iw roi. Crwm Ewch ag efo, Huson hawddgar, i garis Brwx Castl;Charles was imprisoned in Carisbrooke Castle on the Isle of Wight in November 1647. rhowch o 'ngharchar. Myfi sydd heddyw yn uwch na neb ar sydd ar wyneb daiar. Enter Ffwl. Ai ffair sy yma? Pwy sy'n prynu? Pa beth yr ydech yn ei werthu? Scot Mi wn pa beth a ddaw or Deyrnas: myfi a werthais y Brenin Charlas. Ffwl Mi wn na cherddi gam yn rhwydd. Ail iw dy swydd i Suddas. Crwm Ni gawson y Brenin dan ein dwylo; pa beth weithan a wnawn iddo? Huson Pa beth a wnawn ond gwasgu'r feg a rhoddi deuddeg arno? Crwm Nyni ddechreuwn gadw sesiwn; yr ustus Brodsaw iw farn a fynwn. Brodsaw, hwn oedd yn haris Enter Brodsaw 'r Justus. Ai myfi sydd ar Charls yn farnwr, ystwart sydd garcharwr? Gwae fo ddwad dan ein dwylo! Rwy'n barod ir swydd, mae browes iddo. Crwm Bwriwch er dim y fo i farwolaeth; bydd hynny i chwi yn oruchafiaeth. Ni gawn holl wchder llawnder llawen ai frenhiniaeth i ni ein hunen. Brodsaw Ple mae Ffairfax? Ewch iw mofyn pam nad ydyw y fo'n canlyn.Fairfax was the leader of a group of parliamentarians who opposed the trial and execution of Charles, and failed to attend any sessions of the trial. Crwmel Nid ydi Ffairfax yn bodloni fwrw mono ddim iw golli. I mae fo yn gweddio drwy wir ddeusyfiad am ei safio. Brodsaw Os felly y mae, fo safed heibio. Nedwch yma fo rhag fy rhwystro. Crwme Mi af i gadw iddo fyrdwn tra bôch yn eiste ar hyn o sesiwn. Exit Crwmwel. Brodsaw Nolwch y Brenin iw examnio. Huson Dyma fo, byd rhyngoch ag efo. Brods A flinasoch chwi yn rhyfela? Brenin Do, cyn dechre 'r fattel gynta. Brods Pam yr aech o Lundain allan? Bren Ond i geisio safio f'eiddo fy hunan. Brods Fo fy 'n Lloegr lawer lledfa. Bren Do, om hanfodd, Duw ai tystia. Brods Ond eich ffoledd chwi wnaeth ddechre? Bren Nage, 'ch trawster chwi a nhwythe. Brods Pa beth a heuddech yn lle pardwn? Bren Cael y nernas fy hûn a heuddwn. Brods Chychwi a heuddech gosbedigaeth. Bren Ni chosbir monai os cai y gyfraeth. Brods Chwi gewch gyfraeth newydd ddefod; gwae chwi ddwad dan ein dyrnod! Bren Nid ŷch chwi ond dierth i mi. Ni by rhyngoi ddim a chychwi. Ple mae 'r Parliament a fu'n eiste? Hwy wyddant ei bod mewn gormod beie. Brods Pa beth i mae fo yn ei brattio heb fod un dyn yn ei wrando? Syre, syre, pam yr ych yn siarad o flaen y barnwr heb gael cenad? Gelwch y cwest sydd wedi ei dyfyn a wittness i brofi yn ei erbyn. Hamper Myfi a alwa ar y cwest ar wittness. Ffwl Galw ar bob fulen drwg fales! Hamper Rhowch osteg fel y caffeir clywed! Hamper Mae rhai yn fyddar a rhai'n ddeilliad. Ffwl Dewised iddynt fod yn ddeillion os bydd arfer a thyngu anudon! Hamper Take him, geler! Pwy sy'n disbrisio? Ffwl Taw, taw! Rwy fi wedi peidio. Hamper

Henry Ieriton, Harders Wallew, Valentine Walton, John Harris, Edward Welew, Isaac Penington, Lord Grau, Lord Mounser,William Monson was nominated a commissioner at the trial of Charles I, but, although he attended the court three times, he withdrew from the proceedings on 26 January and did not sign the death warrant. Nevertheless, after the restoration, he was treated as a regicide, deprived of his honours and property and incarcerated in Fleet prison from 1660 until his death in 1673. Syr John Derfes, Henry Marttyn, Thomas Chalwer, John Jones, John Huson, Edward Bradlaw, Charles Fflittwd.

Dyma'r cwest wedi ympirio. Ni alwn wittnes iw examio:

Edward Robert o Dre Esgob, Robert Lasi paentiwr, Robert Lloyd y Towr, James Williams y Crŷdd, Richard Patt y Tafarnwr, Samuel Morgan Hettiwr, George Pile Rhaffwr, Richard Broffild y gwehydd o Lundain, William Huson y Bragwr, George Crwmwel y Melinydd, John Edwards Cigydd.

 Brodsaw Wel dyma'r bilia yn ffurm wedy tynu. Mae accw wittnes yn barod i dyngu. I examnio wittness ni awn yn dalgrwn ac i roddi 'r cwest ddurectiwn lle i mynwn i y bydd y bai yn brysys ni ai disbrisiwn. Hamper Cilsix, does accw i dyngu! Di gei fodd i fyw am hynny. Ffwl Mi dynga ag a rege yn ddigon cethin. Cîg dryw, dôs, mi dora dy esgirn ! Gwell gen i dyngu dy fod wrth bren na thyngu am ben y Mrenin. Mi ddygaswn nad oedd un dyn a dynga nag a ddyweda yn fy erbyn. Ni thalai ddraen mae accw dyngu onid ydi y Tŵr Gwyn yn crynnu. Mae accw rog's wedi llosgi ei dwylo yn tyngu oni dydi 'r wybr yn duo nhw a wnân y llegis tuar hwŷr ir creigie ar awyr rûo. Ni wyddant hwy mwy na mine ymhale nag ar bwy mae'r beie. Ond nhw dyngant am ei cyflog, mae oen llyweth ydi 'r llwynog. Brodsaw Fo dyngodd digon accw ar gyhoedd er torri pen chwech o frenhinoedd. Charlas y Stwart rwy'n ei fwrw, oi anrhydeddd mae 'n rhaid iddo farw. Brenin Siwr ni wnaethont waith mor aflan heb gael rhoi atteb drosta fy hunan. Brods Nid oes mor dadle wedi barnu. Chwi gewch dorri eich pen y foru. Brenin A gai afal ar y chaplan im paratoi tuag att fy nien? Brods Os daw fo i siarad gair a chychwi, fo fydd siwr o gael eich gosbi. Exit Brodsaw.In fact, all characters except the King exit at this point. Brenin Fe wŷr y bŷd fod hyn yn draha, rhwystro 'r ffeiriad ddwad atta. Fe gae leidr ei wasaneth ai baratoi att ddydd marwolaeth. Fe dyngodd digon accw yn fy erbyn, y peth na wyddwn ddim oddiwrthyn. Fe ddaw tâl am hyn ryw ddydd yn ddilawenydd iddyn. Mae'n gwilydd ag yn gamwedd gormod ir euog fy mwrw i yn ddigydwybod i farw fel oen gwirion gwâr o achos bâr gwiberod. ——— Hai how i ple mae fy Mrenhines am plant hefyd? Nis gwn moi hanes. Gwae iw calone pan gaffont glywed mae tori fy mhen iw f' nhynged. — Charls, Charls, gwir aer y goron, fy anwyl fab, hwdiwch fy mendithion! Gyd'a Duw i rydwi 'n danfon, er darfod y 'nghurro gwnewch fy 'nghynghorion. Canlynwch gwmpeini y cyfion ffyddloniad; gwrthodwch y geifr, dilynwch y defaid. Er colli 'ch tair teyrnas a llawer och deiliaid cedwch ynProbably the <ch> at the end of cedwch led the scribe to repeat it in ych instead of yn. Alternatively perhaps emend to cedwch ych ffydd. ffyddlon, na chollwch moch enaid. Ir drwg dros amser mae rhydddidThe form rhydd-did here is correct. yn llydan; er ir gwynt dori y pren tecca yn y berllan, o ffrwyth y gwraidd melus fo ddichon gwinwydden dyfu a chynuddu yn frigog dychrefen. Gwae, gwae, yn fy erbyn a gododd drwy ryfel mawr gwrthyn, a gwae rhai am gwerthodd. Gwae'r anudonwŷr yn fy erbyn a dyngodd; gwae'r cwest am bwriodd; gwae'r justus am barnodd. Nid wy mor hên ag mor ynfyd y rhaid im fod yn flin om bywyd. Nid wy hefyd mor ddiobaeth ag yr ofnai loes marwolaeth. Oi hachos rwy 'n mynd i fywyd arall, lle mae tangnheddyf uwch law pob deall, a lle nas geill un gwaedlyd elyn drwy dwyll yn byrbwyll godi yn f'erbyn. Mae'n ddrwg geni dros fy milwyr ffyddlon sy'n diodde dirmyg dan ddwylo rhai trawsion. Ffarwel! Nhw am daliason i mewn mieri mawrion. Enter Hamper. Hai, Syr, gwnewch ddiben och gweddi. Mae'r ystafflePerhaps a miscopying of yscaffle or yscafell in an earlier manuscript? The word seems to have been misunderstood by the copyist: the form ystafell in line 982 seems to be another misunderstanding of yscafell. gwedi codi, ar hangmon ynte ar fwyach finiog yn barod ir gwaith am ei gyflog. Ry'chwi yn twyso yn an-wellysgar. Oni ddowch och bodd, chwi ddowch drwy hagar. Ir ystafell daccw hi mi ath lysga di yn Ewyllysgar. Brenin Gwr am rhaglyniodd gwrandawed y nghyffes. Rwy'n barod im diwedd, fy hoedl a golles. Brenin Brenhinoedd uchel fri, dod fy enaid i yn dy fynwes! Exit y 2. Enter Ferch. Enter y ferch cariad i Jarad. Rwy'n gla jawn, mi ges y consymsion; mae swp o serch dan y nwy fron; sythion saethau fawr ei nwy am rhedodd drwy fy nghalon. Rwy mor alarus ar oen am y ddafad. Dros y mor yr aeth y nghariad;Having fallen out of favour with the Royalist command, Gerard went into exile sometime after the capture of Oxford in the second half of 1646. He spent the next fourteen years in the Netherlands and France, returning to England only with the restoration in 1660. gwae fi nad allwn fynd ar ei ôl, y gwrol Genaral Jarad! Mwy o bleser yn fy nghlistieu oedd glywed sŵn un gair oi eneu: na chlywed muwsic yr holl fyd ple mae fy anwylyd inne. Ni lyfasai gan dratturied ddwed lle caffwy mwy moi weled. Cyn pen hir o gariad mwyn-bur marw a wnawn ein dau or un dolur. Enter Huson. Dywedwch i mi, meinir weddus, am bwy 'r ydych mor alarus? Ferch Am wr têg aeth or tir, glan Gabelir caradus. Huson Ni charai neb or Cabelier; ni bydd hwnw byth ond eger. Gwell i chwi rwan, mwy ydi ei rent, gael gwrol Parlamentier. Ferch Gwell oedd geni fegio y mara gyd'a gwrol fab a gara na phe cawn dir y deyrnas er bod yn wraig i Rowndied diflas. Huson Nid yw y Cabeliers ond gweision i ni Rowndied sŷ gywaethogion. Ferch Ped faechwi ar hyn cyn gywaethoged a Job, ni byddech ond tratturied. Huson Os cerwch fi, mi ach bodlona, mewn dillad o sidan a melfed mi ach gwisga i fod yn well eich stât or haner nag un o ferched Brenin Lloegr. Ferch Nid eich aur ach dillad plundrio — rwyn well fy hyder — eill fy hudo. Mae llawer melldith ar ei hôl; nid wy mor ffôl ai gwisgo. Huson A gerwch i neb or Rowndied gwchion? Ferch Na chara byth yn y nghalon. Huson Ow, pam hyny, gwen lliw'r ôd? Ferch Ond am ei bod yn ffeilsion. Huson Pa beth a wneithym yn eich erbyn i beri i chwi fod mor gyndyn? Edrychwch arnai; rwy'n wr gwŷch. Pam nad ych yn chwerthin? Ferch Chwi a yrasoch i ffordd or deyrnas yma y gweddus fab a garai fwya. Os marw oi gariad ô wna i, rhof arnoch chwi nglanastra. Enter Ffwl. Ai amdana i yr wyt ti yn wylo? Taw sôn, druan, paid ac ochneidio. Ffwl Hwra hon, meinir wen; hi ath wneiff di yn llawen etto. Ferch Ffei, ffei, cedwch eich pethe! Ffwl Ceriwch nhw yn eich ffedog adre; fe fydd noswaith lawen ffri rhyngoch chwi a nhwythe. Huson A wyddost a phwy yr wyt ti yn siarad? Paid, gna, na thwitsia ar ei dillad! Ffwl Cnâf a ddwad cnaf yn gynta. Moes dy law, nis gwn i pa'r un gnafeiddia. Gwell iddi roi peth am fy 'nghael i na chael cyflog am dy garu di. Mae geni living lawer o lai heuad pecced a haner. Gwna draean o hynny arna ti. Hawdd i ti borthi balchder. Ac mae geni blâs o ddwy lath uchder a châth i arlwyo a chywoeth lawer. Wy ti yn tybied y cei di hi yn legar ladi ar fyrder? Ferch Nid allai edrych ar un ohonoch; mwy na'r neidr chwi am digiasoch. Da yr ymdrawsoch, gnafiad câs, mi a wranta, yr andras ynoch. Huson Ewch lle mynoch, mi ach canlyna. Oni chai chwi och bodd, och anmodd mi ach myna. Ferch Os doi di, Rowndied, yn y nghyfel, myfi a weudda hai wchw yn uchel. Exit. Enter Sequestrator. Gwrandewch ar Act yr holl Gyffredin: fe ddarfu torri pen y Brenin.Sequestrator iwHamper ar ffwl. Pwy bynnag a sonio amdano yn ddiffyniant caiff ei ffinio. Oliver Crwmwel aeth yn arglwydd; tan haul a lleuad mae'n ben llywydd. Drwy holl grêd y flwyddyn nesa fo fydd yn emprwr, myfi ai gwranta. Ni cheir darllain dim wrth gladdu rhag ir meirw godi y fynu. Ewch ar Comon Prayer iw losgi. Torrwch groese ar y bedydd feini. Gwiliwch gadw dyddiau gwylion. Gweithiwch eich gore ag ewch yn gybyddion i gael casglu aur i ni; cewch taly trethi trymion. Mi gefais swydd or gore: rwy 'n sequestratu gwair, gwartheg a lloye. A glywi di arnat fyn mewn câs a dwad yn wâs i mine? Ffwl Do, do, rwy'n wr or gore. Mi af att y gôf i roi swmbl yn fy jre. Gwyn ein byd y swydd y gawn. ir Bala ni awn i ddechre. Seque I roi dychryn yn y dechre ni awn yn union ir Clynnene.Clenennau is an estate in Caernarfonshire, near Porthmadog; see GPC 459, which also gives the spoken pronunciation Clenna. During the Civil War it was home to Sir John Owen, royalist major-general and governor of Conwy, who led the defence of the town in summer and autumn of 1646. Sir John was obliged to pay fines totalling £4842 to Parliament in 1647. A further £1000 in fines was extracted as a result of his participation in the north-Wales rebellion of 1648. His estates were seized again in 1659 after a royalist rising in Gwynedd. Ni ddown adre heibio i fuches y Cabelier yr Hughes o Wercles. Seque Ni awn a da y Curnel MostynMostyn was fined £852, one-tenth of the value of his estate in 1647.; ni adawn ir tulwyth un cattelyn, nag i Syr Euan Lloyd o JâlSir Evan Lloyd of Bodidris-in-Yale (Denbighshire) was High Sheriff of Denbighshire from 1643, and was fined £1000 after Parliament's victory for his role (see Norman Tucker, Denbighshire officers in the Civil War (Denbigh: Gee and Son, 1964), 47–51). oni thâl amdanyn. Lle i bytho gwr a chregin gare er na bu fo erioed mewn arfe nid adwen i mono, teuraf yn glir, ei fod yn Gabelir or pura. Ffwl Ond gore i mi yru gynta galla. Seque Prisia 'r ŷd âr gwair yn gynta a phob dim ar sydd y' nesa,A line appears to have been omitted in copying, either before this line (forming a complete quatrain), or following this line (forming a complete couplet). a phrisia yr holl ger hwsmoneth a phob dim cyn myned ymeth; prisia 'r gwlân ar coffre, prisia 'r pedill ar crochane, a chwilia bob cornel glûd nes dwad o hŷd ir code. Dwg y fflagen ar dysgle yn esgus gwneud bwlede. Brysia, tyrd a nhw i ffwrdd! Prisia 'r bwrdd ar meingcie. Ffwl I rydwi yn prisio yn ddigon prysur, ond nid y fi ydi sequestratur. Mi brisia y piccyne ar llwye'n llawen, y dillad brethyn ar dillad llien, y gogr rhawn ar rhidill rhwth ar drybedd ar crŵth halen. Ffwl Gore i mi brisio 'r bwyd ar ddiod. Seque Prisia; gwilia yfed gormod. Ffwl A brisiai 'r dorth sydd wedi ei thorri? Seque Prisia'r gyllell gyd ag i hi. Ffwl A brisiai y mynawydydd ar nodwydde ar efel binsio ar corn esgidie ar haiarn crochon sy'n y'nen, y gyllell wen ar gwelle? A brisiai y wraig ar plant sy'n gweiddi, Richard a Margred, Roger a Mari? Nid ydynt hwy ond stŵff gô sâl, ychydig a dâl y rheini. Mi chwiliais yn llwyr bob cilfach ac a brisiais y cwbl bellach. Gore i mi yru, mae'r dydd yn furr. Seque Hai, tyrd, gur, nag eiriach! Ffwl Hai how, yswan ag yswitting, briad a brown a Duwc a darling. Ni wnawn yma fyches lom, a gwae chwi llom eich living! A yrai yr ŷch gwan ei afel ar llall sŷ ar llŷg ar ei hegel? Seque Gyrr hwnnw a rhwngc yn ei glŷn; na âd yno un anifel. Ffwl Hob how, y bychod ar teirw! A glywch chwi neb yn gweiddi hi whw? Hys hys y defaid, sihwa'r ceffyle, tat tat y moch, lac lac y gwydde. Ffwl Gore i mi yru 'r geifr ar mynod. Seque Gyrr y cwn ar cathod! Ffwl Hai sihwa, cath o hŷd, a gwyn ei fŷd y llygod! Hai how, gyrwch y meister! Neidiwch ir groesffordd, hi aeth yma'n brysyrder. Gwiliwch golli yr un or gwartheg. Os cawn i le, ni ddygwn ychwaneg. Rhedwch oi blaen, neidiwch y pylle. Rydech chwi yn eich bwtties a mine yn fy esgidie. Ffe ni gawson siwrne drom, or diwedd daethom adre. Fe ddarfu i ni flino, rwy gwedi chwsu. Gelwch am ddiod rhag ofn i mi dagu. Pott i fynu ag yfed gwin! Celfyddyd flin iw gyru. Exit y 2. Enter Hwsmon. Oes un ohonoch chwi 'r Cwmpeini a rŷdd chweigian i daly trethi. Fe ddarfu ir rwbars ddwyn fy march a gwneythyr amarch i mi. Ni chês i noswaith ddiofal ddiflin er pan dorwyd pen y Brenin. Breibio comitti a bygwth fy llâdd tra i parhâdd fy lifin. Breibio 'r comitti ar capteiniaid rhag iddynt dynu fy llygaid. Taly trethi a chwartrio clêrs o riw ddrwg wners gweiniaid. Roedd rhai yn tybied mae rhyw angel Hwsmon ar y cynta oedd Arglwydd Crwmwel. Y rwan fe aeth wrth ei drin fel rhyw ysgethrin gythrael. Mae ganthynt hwy ryw gyfraith newydd i ffordd ar hŷd ar glyd y gwledydd: ni ellir tyngu llw yn y byd, ond fe ellir dywedyd celwydd. Pe bae nhw ei gyd wedi ei crogi, os oes ynthynt ddim daioni. Oni ddaw rhyw dro ar fŷd, gwae ni ei gŷd ein geni! Mi glywais gan wr oddiyma i Rythyn ei bod mewn gofal mawr a dychryn. Ag os gwir a glywais i, fe ddarfy llosgi Dylyn. Fe ddywedodd gwraig oedd ar ei siwrne i mi chwedl newydd gyne, fod llawer o longe ag ymladd trwm yn Aber-Cwm-dau-gledde. Fe landiodd llawer or Iddewon ddoe i ryde 'r cerig gwnion. Mi glowais ddweyd fod yn ei brŷd fyd ynghyd ar Saeson. Enter Morus ag yn ddierth yn siarad ar Hwsmon. Wel dyma un or Cabelir gwchion. Moris Pa ryw bwynt, y poenus hwsmon? Hwsmon Edrychwch gûled iw fy 'ngrydd: i rydwi yn brydd y nghalon. Cul a thene iw pob hwsmon ymlâdd a gweithio i gadw carn lladron, Hwsmon a hwythe yn segur heb ddim chwŷs yn mynd ar frŷs yn freision. Moris Diodde, diodde ychydig etto a bydd fyw dan wir obeithio. Maent gwedi dringo i frig y gangen ucha i gyd yn swrth mae yn ei bryd syrtho. Hwsm Ie, diodde ychydig etto! Ai diodde iddynt hwy fy mlingo? Mi ddioddefais trwy fawr boen hyd fy nghroen fy nghneifio. Mi a ddioddefais fel y ddafaid a ddioddefai dynu ei llygaid. Oni bae fy mod i ddur neu gareg, nid allai ddiodde dim ychwaneg. Moris Diodde etto haner blwyddyn nes iddynt gael y mêl yn wenwyn. Ni bydd hyd Loegr deg ei llŷn hanes am un ohonyn. Hwsm A glywsoch i ddwad or Iddewon yn siwr i rŷd y cerig gwnion? Moris Chwedle gwanwyn sydd gan ti; di gei gan i newyddion. Mae'r Brenin jeuaing gwedi ei goroni yn Yscottland, dedwydd i ni.Charles II was declared king after landing in Scotland in 1650. Rhaid i nine rhag cael barn iw blaid yn gadarn godi. Hwsm Ai gwir iw hyn, y ngharwr ffyddlon? Moris Gwir, gwir, fe gadd ei goron. Mae fo a chanddo armi grê yn ymul trê Gaer-frangon.At the Battle of Worcester (22 August 1651), Charles II was defeated by a much larger parliamentary army led by Oliver Cromwell. Charles subsequently escaped to France. Hwsmon Dow bow, dow bow, mae nghalon y neidio. Mi af yno i ymladd; mae nwylo yn merwino. Er darfod dwyn y cledde ar gwn mae geni bastwn etto. Enter Huson. Pwy sydd yma'n dywedyd celwydd ag yn plottio yn mysc ei gilydd? A fynwch i frenin? Cewch yn haws y cledde ar draws eich ysgwydd! mynd ynghyd ar hwsmon a Moris yn diangc. Hwsm Nid oeddwn i ond siarad ynghylch yr haul ar lleuad, a sôn i roeddwn am rannu trêth; fe godwyd peth ar fagad. Huson Onid oeddwn i yn eich clywed yn siarad sôn yn son am frenin Dôn ag Scotied? Hwsm Celwydd y M.r ydi hyn. Myfi oedd yn gofyn defed. Deliwch y fo, gollyngwch y fine; fe aeth att y Brenin i gym'ryd arfe. Exit Moris. Huson Rhyhwyr iddo fyned atto; mae aer y goron newydd i guro. I roedde chwi eich dau ar fedr myned i godi arfe yn erbyn Rowndied. Mi dyna y pedole oddi dana ti am fod i mi cyn ffalsed. Tyrd oddi yna ith roi mewn carchar. Rwy ti yn tywys yn an-wyllysgar. Ymeylyd yn ei glyst yn ffast, ag Exit y 2. Enter Brenin Charles 2. Brenin Och! wel dyma anlwch greulon wedi enill tre Gaer-frangon llabyddio y 'ngwyr a cholli ngwaed i lawr dan draed gelynion. Saer yn cael y Brenin yn y coed. Ni wn i ble tuedda; syched mawr sydd arna; a reble hwythe yn waeth na dim yn barod im difetha. Enter. Saer I ble y rydech chwi yn trafaelio? Brenin Ni choeliai yr ai chwath heppell heno. Saer I rydech yn fy meddwl i yn barod wedi blino. Ai ymladd y byoch wrth dre Gaerfrangon? Bren Ie, am hynny prŷdd iw fy 'nghalon. Saer Cymerwch gyssur, chwi gewch gyfrinach. Mi wn mae ffrind y Brenin ydâch. Bren O ran eich rheswm rwy'n ych leiccio. A fedrwch chwi mom cyfarwyddo i ryw ffyddlon dirion dŷ lle gallwi 'n hû orffwyso? Saer Medra 'n siwr; mi ach cyfrwydda att ŵr bonheddig or gonesta. Dyma ei ferch o'n gweddio ar ddeilin; mae hi yn gadarn gyd'ar Brenin. Enter Jane Lân. Ai Cabelier pur caredig a ydych chwi, y gwr bonheddig? Bren Ie, bychan iw fy mharch a mawr iw fy amarch oerddig. Jane A wyddoch i a ddiengodd y Brenin o ddwylo'r mwrdwyr oedd iw erbyn? Brenin Do, fe ddiengodd am hyn o dro. Jane Oh Duw a fo iw amddiffyn! Ydech chwi yn siwr na ddiengodd mono? Bren Myfi ai gwranta fo yn ddiargol etto. Jane Pa fodd y gellwch chwi dystiolaethu hynny? Bren Credu rwy fod Crist iw helpu. Jane Gwyn ei fyd a gawse ei weled. Bren Edrychwch, i mae o flaen eich lluged. Jane Ai chwi ydi Brenin Lloegr fawrgu? Bren Myfi ydyw Tywysog Cymru. Jane yn ymgrymu iddo. Jane Chychwi o radde reiol wreiddin ger fy mronn iw fy mrenin. Deuwch gyda myfi er llês; mi ach rhôf mewn achles ddichlin. Bren Nis gwn pa fodd y gallai 'n ddirgel fynd or deyrnas; blin iw 'r drafel. Siwr a fyddai o dorri mhen os ai dan aden Crwmwel. Jane Myfi a fentra gyda chychwi dros y môr, o cerwch y nghwmni, y chwi yn wâs da ar ych llês a mine yn feistres ichwi. Bren Pa fodd ich gelwir, blodeu Europia? Gwas ufuddol i chwi a fydda. Jane Jane Lân; ich achub chwi dros foroedd myfi a fentra. Bren Os mentrwch i, mi fentra yn fuan naill ai cael ai colli 'r cyfan. Saer Mine a waettia ar eich Grâs i fynd or deyrnas allan. Bren I chwi eich deuwedd mi ymddirieda am fy mywyd; mi wn y galla. Os doi byth im braint nam bri, yn deilwng i chw mi dala. Jane Er eich mwyn chwi, Frenin graslon, myfi a golle waed y nghalon. Bren Tewch, tewch, siaredwch lai! Wel daccw rai or gelynion. Enter Harris a Chrwmwel. Oes neb a fedr chware hasard nes dwad o hyd i Charles Ystward? Pwy bynnag a ddel ag efo im magle am ei ben ceiff fil o bynne.It is not entirely clear in the manuscript whether this couplet is spoken by Harris or by Crwmwel. Jane yn gollwn ei maneg i lawr, ynte yn ei chodi fyny, ei hystyn ai hett am ei ben iddi. Jane Nad Duw mor anystwyth a gwnaethbwyd y chwi Ymgrynnwch a chodwch fy maneg i mi. Nid ydi hi y rwan yn wynt nag yn law. Ai nid ellwch i ddal moch hett yn eich llaw? Harris I mae hwn yn rhy fynyddig i fynd i dendio ar ferch fonheddig. Jane Nid yw fo ar peth ddim yn ymarfer. Mi wna iddo brynny ei ddysc ar fyrder. y hi yn ei daro fo ai llaw. Exith y 3. Crwm Bellach y fi a pia y teyrnasoedd, trêf a thyre, môr a thiroedd. Cyn pen hir mi fyne fyned i gongcwerio cred ag angred. Nid rhaid mwy mor gofal yma; mi yra y sawdwyr i Jamacca. Crwm Er y byd ni roi ddraen; mŵn aur o Spaen mi sbeilia. Harris Chychwi y rwan sydd orucha. Cael un rhodd genych a ddymuna. Crwm Ffyddlon jawn i mi a fuoch; pam na chewch i y rhodd a fynoch? Harris Mi fyna i chwi gosbi 'r Cymru, crogi y rhan fwya or rheini ai distrywio nhw yn egin. Hwy wnant daly am ei Brenin. Crwm Yn arâ dêg mi ai gostega mewn caethiwed hyd yr eitha; ar hyder iddynt allu troi ni fynai moi difetha. Enter Hamper. Mi ddyble ei trethi yn fil o ddyble ag a ddyga ei meirch ai harfe. Ni chânt hefyd, tra bwy byw, mo fedydd yr eglwyse.The rhyme here is faulty: there is no internal rhyme for byw. Haris Oni ddygwch i ei hoedl hwythe mewn caethiwed hyd yr eithe, ni orphwysant hwy fyth nes dial gwaed; nhw fynant aed o rywle. Hamp Nyni rwan dan yr awyr sydd yn curo pob rhyfelwyr. Aed i Frenin o ble a dônt oni ddont or wybyr? Crwm Na thyrd im golwg i, yr hên gowart, oni ddeli di Charles Ystwart. Hamp Pâr fodd y gallwn, gadewch glywed, ddal y gwr heb ei weled? Hamp Edrych amdano nid yw bwrpas; fe aeth yn barod allan or deyrnas. Mae iddo lwcc yn ddigon siwr i fentro'r dwr fel Johnass. Crwm Rhyfedd gen i pa fodd y diengodd. Hamp Rhyw ferch fonheddig ai cnafeiddiodd. Harris Mi ai canfûm hwy, pei gwybaswn; am llaw'n ddwysedd mi ai lladdaswn. Gwae oedd ir gangen ai confeie. Och, na bae hi ar flaen y ngheledde! Crwm O frynted ei fynd or deyrnas allan; pwy nad ymgroga ohono ei hunan? Os daw o fyth i Loegr etto, ni fynwn roddi waich i waittio. Exit ôll. Enter Huson. Myfi ydi pen comitti i settlio cyfraith yr eglwysi.Huson yn Gomitti. Mi fedra hynny, fe wŷr pawb, yn well nag esgawb gwisgi. Ni cheiff neb mor bod yn swyddog ond yr Independant's rhywiog. Na ddisgwiliwch fyth mor ffydd a fu ond pawb yn credu Cariadog.Crodog iw. Ni fynwn ein ffydd ein hunen dros wyneb y ddaiaren. I lawr ni rown ni ai trown oi três bob math yn Bres'bitterien. y gwŷdd ar eurach minddu ar gôf a geiff bregethu a phawb a fu'n colli ei gwaed ar person aed i ddyrnu. Huson Ni cheir na chymun na chrefydd, nag ofer fiwsic, cerddor na phrydydd, na brenin byth yn Lloegr wenn, ond pawb ymhen ei gylydd. Yr Justus sydd ar osteg yn priodi 'r merched glandeg. Ni cheir mwy fedyddio rûn nes i'r elo hi yn un ar bymtheg. Ffwl Gyd'ach cenad, y gwŷr sy'n cowrttrio! Huson O ba wlad y rwyt i yn rhodio? Ffwl Myfi a rodiais bart or hollfyd ag a dreiais bob celfyddyd. Ond y rwan rwy'n amcanu peidio a gweithio a mynd i bregethu. Huson A fedri di ddarllain llyfre? Ffwl Medre'r wyddor Gymraeg or gore; na ffendiwch arnai ormod bai er misio rhai llythrenne. Huson Oni chyfarfuost di ar yspryd, ni fedri di yn jawn mor gelfyddyd. Ffwl Roeddwn i neithiwr yn ddigon chwannog yn troi ngheffyl i gae fy nghymydog. Rhyngddwy ar clawdd mi welwn ryw huttan; rwy'n tybiad mae'r yspryd roedd o'n croppian. Ond tebyccach ei ystym ydoedd i chwi nag i mi fy hunan. Huson Dangos dy waith, beth a fedri? Ffwl Gwrandewch-ithe yn ddyfal ar y ngweddi: Ffwl Yn Arglwydd Prottector ar Comitti, Fflittwd a Lambart ar holl armi, Cymru a Lloegr, Gwlad yr Hâ a fyddo gyda nyni. Wel dyna i chwi weddi weddus. Gwrandewch ar dext y bregeth felus: Edrychwch, cewch weled yn y rebel mae peth daionus ydi rhyfel i gael ei fyd wrth ei fodd, a hynny a gododd Grwmwel. Pwy a fydde mor anrhesymol a chadw meibion yn yr ysgol i ddarllen Ladin, Groeg, hên chwedle, jaith anweddol fel jaith hen wydde, an brodur ni heb fedr ei habsi yn wyr grasol mewn eglwysi. Beth a wneir a Chamridge a Rhyd-Ychen pan waeth Gwrexam neu Lan-gollen? Ni gawn yno ormod o ddysc yn ein mysc ein hunen! Cewch weled yn Llyfr y Cybyddion mae drwg iw chware ddyddie gwylion. Chware a bair werthu tir; wrth weithio fe gesglir digon. Peth llwyddiannus ydi trawster ir sawl a fedro ei drin ai arfer i gael ei fyd yn jawn iw fodd; hyn yma a gododd Grwmwel. Edrych yn Llyfr y Mawr Draha Ffwl yn y bennod faleusus ar wers nesa, mae trawster a gododd i fynu 'n rhwydd yr Justus brydswydd Bradsa-w. Bydd rhai pobl yn ymgroesi; ynfydion cattyliaid ydi y rheini. Wrth godi ei bodie att ei penne, mae nhw yn sigo bôn ei breichie. Edrychwch ym henod yr Anghyfiawnder ag chwi beidiwch a dywedyd eich pader. Madde i ni ein dyledion fel y maddeuwn ni in dyledwyr. Wel dyna air heb ronun o synwyr. Dyled y wlad yw taly i ni ein trethi; nid ym ni mor ffol ag y maddeuwn i y rheini. Yn enw'r Arglwydd ar Prottector, mi ai tyna nhw o groen y clector. Mi dorra ar fyr — mae'r dydd yn pasio — rhag ych dal chwi yn rhy hir heb eich cinio. Huson Mi ath wele di 'n bregethwr odieth; mae geni ti ormod o ddysgeidieth. Di gei rent eglwys geni yn rhywle am bregethu hyd y teie. O chai'r fan i rwy'n ei ddewis, trowch i ffordd y ficcar Jervis. — gweddi-ai am rent Llan Silin — mae fo'n gweddio gyd'ar Brenin. Enter Hamper. Rhedwch am yr hoedel i hebrwng corph Oliver Cwrwmwel! Fe ddarfu ir ange i daro i lawr, reolwr mawr o ryfel. Ffwl A fu farw y Prottector Ffwl yn jâch bregeth mewn esgybor? Mi dafla fy llyfre i ficcer y plwy; ni phoenai mwy yn ei hagor. Huson Ond rhyfedd ag ystowtiad fydde yn rheoli ei wyr ai arfe. Pa fodd y dichon ange gwan - pa fentro dan ei gledde? Hamp Fo fwried o'i lawr yn un llam; mae'n ddrwg i holl Gomitti Gwrexam. Awn iw gladdu; ni welir dridie un wên lawen ar y ngene. Ffwl Mae'n chwith jawn gan ine amdano; mi gymrwn ychydig ag ochneidio. Exit oll. Enter Hwsmon ar Cabelir P. Moris. Oes neb a bryn nag ôg nag ared, jau na thîd, rhaw na hatched? Mi gymres ormod y boen yn methu; nid ai i lafurio tir ond hyny. Er ys ugain mlynedd rydwi yn poeni, ar sawdwyr segur sy'n gwresogi, mynd am gwair a mynd am hŷd, am harian i gŷd yn drethi; dwyn yr wŷn ar mynnod, y gwydde ar jeir ar clomennod. Nid allai fagu dim ond chwain oddi gerth brain neu lugod. Gwaetha dim sy'n torri y nghalon eisio cael ei galw yn lladron plundrio a dwŷn fy holl dda'n glîn oer ddiwedd ir Jddewon!Note the failure of the rhym glîn : ir here. Er pan rhyw beth ar Protector Hwsmon nid oes arnynt hwy mor ordor o ffydd i ffydd yn gwau trwy ei gilydd yn dweyd yn deg a thyngu celwydd. Mab Crwmwel sy dda ei gydwybod; mae fo ar swydd yn ymwrthod. Pe cae fo i wllys, fe roe i goron yn wir cofus ir aer cyfion. Y rwan un Hasrig a Fflittwd ag un Lambart gefell gofrwd ydyw fo'n erbyn Rwmp o Lundain. Cabelir Mi glywais ei fod gan Bresbiteriain. Hwsm Os dechre Mwngc ai armi daro, mina fentrwn gyd ag efo. Hai how, Wyddelod a Chymru, gwell i ni 'n lladd yn lân na nychu. Mi a fine o nerth y nhraed tuag adre i chwilio'r clawdd am cledde. Cabelir Aros, aros, cymer gwmni; mi ddôf fine gyda thydi. Exit y 2. Enter y 2 Fflitwd. Fy ffrind Hasrig, rwy mewn trymder. Hasrig. Fy ffrind Fflittwd, beth iw'r matter? Fflittw Rwy'n ofni mae gwell a fase i ni gadw Lambert gyda nyni rhag ofn bod General Mwngc mewn males; pwy wyr pa feddwl sy'n i fynwes? Hasrig Os oes ond hynny, byddwn lawen. Gadewch iddo ddwad i Lunden. Oni wneiff o'r peth a fynwn, mewn cur chwerwedd ni ai carcharwn. Enter Mwngc. Fflittwd a Hasarig, aedwyr penna, chychwi ei deuwedd a gyfarcha. Fflittwd General Mwngc, a ddarfu i chwi flino? I Citti Lundain mae i chwi groeso. Mwngc Mi drafaelias yma attoch i edrych pa ddiffyg a fu arnoch. Mi glywais eich bod chwi heb jawn gyttuno; yn gandryll jawn pwy all ych coelio? Fflittw A sefwch i gyd'a nyni yn jawn-wych i chwilio 'r deyrnas yn gadarn-wych? Dywedwch eich meddwl i ni 'n rhydd, pa ffordd ir ffydd sŷ genych? Mwngc Dirgelwch gwr ydyw [celu ei] feddwl. Mi ddyweda i chwi beth, ni ddweydai mor cwbbwl. Pa'r ymrafel sydd yn Llundain rhyngoch chwi ar Presbitterian? Hasrig Gwyr North Cymru oedd yn gweinio; yng-Haer y byont hwy'n rubelio. Os sefwch chwithe gyda nyni, ni wnawn ein rhann am guro y rheini. Mae prentisiad Llundain hefyd a haeddent gosbedigaeth waedlyd. Mae nhw yn ymgodi yn gyttun ag yn an ufudd yn ein herbyn. Mwng Ffri Parliament i yn gynta i ddadwreiddio 'r anwiredda.After entering London with his army in February 1660, Monck readmitted to Parliament those MPs who had been excluded in 1648, on condition that Parliament would disolve itself and a new Parliament would be elected. Nes cael gwybod ar bwy mae'r beie, mi ach carchara chwi a nhwythe. Mwngc Yr ydwi yn comittio Fflittwd a Hasarig ac yn comittio pob ffenattig ag yn ufuddhau i bob gofernor a fy'n rhwyda 'r hên Brottector. Pob gofernor, pob capteiniad a phob offis dan y Rwmp sy'n byw'n gariss. Gildio, rhoddwch i lawr eich arfe ag ewch yn fuan ich trigfanne. Enter Ffwl. Mr Mwngc, Duw ach cattwo; myfi yn gynta sydd yn ildio. Mi flinais yn plundrio gyd'a Rowndied; i rydwi 'n leiccio troi fy siecced. Mwngc Mae i tti groeso. Glŷn yn ei harfe a dyro y gwyr gerfydd ei sodle. Ffwl Fflittwd a Hasrig, y ddau rebel, seccuttorion Oliver Crwmwel, dowch yn fuan gyda mi i ofun mersi ir marsiel.Neither Hesilrige nor Fleetwood was imprisoned until after the return of Charles II in May 1660. Exit y 3. Mwngc Gwrandewch drwy'r deyrnas, bonedd a gwerin! I riwlio'ch bonedd chwi gewch ych Brenin. Myfi sy'n ei ddethol a Duw sy'n ei mddiffin ag yn ei blannu lle 'r oedd yr hên wreiddin. Charles; Charles a fydd reolwr, aer y goron, wiw-lan gongcweriwr. Ni chewch i weled mwy or trattur o hên dreftadaeth Owen Tudur. Exit Mwngc. Enter 4 1 Fflitwd a 2 Hasarig a 3 Hamper a 4 Huson. Fflitwd Ffei, ffei, ni aethon yn ffylied; Mwngc an tywyllodd o flaen ein llyged. Ei ollwng a wnaethon i dre Lundain a rhoi iddo ein harfe in lladd ein hunain. Och, na chawson dirion derfyn cyn clywed proclaimio'r Brenin! Llawenach a fase gan y nghalon fy mrathu a chledde dan y nwy fron. Hasrig Gwaeth na dim mae'r Cabeliers gwedi myned yn ffri howlders, uwch ein penne ni yn 'swagrio a nine tan ei traed ar syrthio. Ffei, ffei ini fod mor feddal! Ffei, o lid am fedru ymddial, am na basem ni yn ei fwrdrio, pan oedd dialedd dan ein dwylo. Diymadferth iawn a fuom nine a digoel jawn a digalonne am golli 'r trefydd mawr ar cestyll ni lesen oi hanfodd fyth moi henyll. Hamper Roeddem ni ei gyd wedi diffrwytho; roedd rhyw beth yn dal ein dwylo. Er maint ein serch i golli ein gwaed, nid alle ein traed symudo. Fflittwd Er bod ympiniwn yn ein penne, ni fedrwn droi mon tafode, nag i ddywedyd gair in safio, pan ddaeth y matter in comuttio. Hasrig Na ymrowch i farw cyn eich condemio. Mae geni newydd ich confforddio; rhag colli ych parch ach uchel râdd, Hasrig ni ymrown i ymladd etto. Nyni a 'scrifennwn lythyr drwy dir Brydain att ein brodur. Ni ddown fel eirth ei gyd ar unwaith iw mwrdrio yn ei gwlaŷ ryw noswaith. Huson Hynny a wnawn a byddwn barrod. Ni fynwn bowdwr gwyn ryw ddiwrnod, ag a ymladdwn yn ddisŵn yn waeth nar cŵn cynddeiriogod. Enter Ffwl. Ai yma'r ydych i gyd yn plottio? Ewch att y marsiel, rwy'n rhybiddio. Fflittwd Pam y rhaid i ti ein cyhyddo? Nyni ath gododd di i falchio. Ffwl Mi ach gadawaf i chwithe, y gwyr bonddigion, pan ddarffo ir coedydd dyfu digon. Huson a Hamper yn cychwyn ymaith. Ffwl Arhoswch yma etto! Mae geni awdurdod ich disbandio. Moeswch arfe, ladron breision! Hasarig Cymer iti ynhŵ; yn boeth a bothon. Rhoi 'r arfe i lawr. Pa beth a gawn ni in maentaenio gan fod y matter in comuttio? Ffwl Dydd a nôs, hai, dos di o nerth dy wythi i weithio. Huson Os rhaid i ni sydd wedi pesgi deithio a gweithio o nerth y gwythi ymado ar bir ar cwrw croyw-deg, yr ydwi yn ofni y tawdd y mloneg. Ffwl Mi ath wele di wedi casglu braster, yn din dew jawn ag yn dender Ffwl ag yn barod jawn ir hatched a fynd di nôl y gigydd attad? Hampr Nid wy abl byth i weithio; nid all y nghefn i mor ystwytho. Ffwl Ow, paham iw hynny 'n rhodd? Ai pawl a dyfodd drwŷddo? Hamper Wrth gael cymaint o seguryd, mi ollyngais dros gô fy 'nghelfyddyd. Nid oes geni ond gweddio; bid byan yr êl hi yn rhyfel etto. Ffwl Ofer iti roi dy weddi; dysg wers arall rhag dy grogi. Hamp Nis gwn i ple ar ddeu pen daiar i gadewais i fy hampar. Ffwl Di ai gadewaist hi yn Llandderfel, yngwystl cwrw wrth fynd i rhyfel. Huson Pe cawn i fenthyg manawed, mi awn i drwsio sodle 'r merched. Os medrai ddim or hên gelfyddyd, mi ai i chwilio am hemp i wneythr pwyntryd. Ffwl Ni chei di hempen yleni, pe rhoi ti aur amdani. Nid ei i goblerieth i blygu garra nes darfod naw mis y cebysta. Huson Gofyn i Fwngc a gawn i fynd tano; ni drown yn Gabeliers etto. Ffwl Ffwrdd, ffwrdd a chwi ffalswyr! Ni wnewch fyth wasan'eth cywir. Huson Awn, ni chawn mor aros yma. Ffwl Gwared ohonoch gore pan bella. Hamp Awn, ni chawn ddim or croeso ffordd y bŷon gynt yn cwarttio am ein castie pam y cawn och Huw, i ble'r awn heno? Ffwl Canlynwch eich trwyn tuar Nordd i dreio 'r drâtt i sbeilio pen ffordd. Huson Am ein bod ni cŷd yn y sbeilio, mi ro i ti fflagen wrth ymado. Hamp Mi ddo gyda thi yn y man i geisio rhan ohono. Exit ôll. Enter 2 Mwngc. Fy Mrenin Charles o reiol waed cyfan, mae 'n groeso wrthych ich eiddo eich hunan, a dilynwch eich jawn ffŷdd ag impiwch newydd winllan! a Brenin. I chwi rwy' yn rhwymedig, fy amddiffynwr Mwngc garedig. Mi alla eich cyfri yn ddiwâd yn anwyl dad nodedig. Mwngc Gwyr gonest y deyrnas, bonedd a gwerin, ufuddhewch, chwi gewch eich Brenin i gael troi 'r ffanattig ymaeth a raglyniodd y gelyniaeth. Brenin Chwi wyddoch y cam a wnaethont a myfi, dwyn y teyrnasoedd ar cwbl oedd geni. Hynny oedd yn peri i chwi gael pwŷs ach llwytho yn ddwŷs a threthi. Nid wy'n 'wllysio cosbi undyn a fy 'n ymladd yn fy erbyn, Brenin ond dial ar y rhai a dore heb derfysc wir arglwyddi gloyw ddysc. benn fy nhad ai arglwyddi gloewddysg Mwng Chwi ddywedasoch wreiddin fy meddwl: y nhw a haeddant anferth drwbl, y cigyddion a wnaeth gam; can ddiodde am y cwbl. Mi ddaethim unwaith etto i Lundain lle bym am llywydd yn byw'n llawen. Gwae fi; gwae hwythe dreigie drygfodd pen grynion dwysion ai diosodd. Enter Frenhines. MwngcThe addition here by hand 2 is unnecessary as Monck is already speaking. Yr Urddas Frenhines Mari, mae'n groeso wrthych i Lundan Citti. Chwi ellwch bellach ddydd a nôs yn ddiofal aros ynddi. Brenin Chwi, General Mwngc gywirlan, i mae i mi ddiolch am y cyfan. Chwi godasoch ar ei draed o reio o reiol waed y rwan. Frenhines Fy mab, fy mab, na byddwch ry feddal! Nid ellwch i fod un awr yn ddiofal nes ichwi grogi yr holl dratturied a fu ich erlyd mewn caethiwed. Brenin Rhaid i mi fod yn drugaroccach a chymryd y matter yn arafach nes ir Parliament yn gyfion farnu'r drwg a chadw'r gwirion.
Ffwl Oes yma neb yn ofni y Rowndied? Doed ir tir gole, dim hwy nag ymguddied! Mae'r Cabelir yn mynd yn frâs drwy jawn wych urddas chwardded! A welodd neb yr Justus Brodsa? A fu'o er ystalwm ddim fordd yma? Gwr synhwyrol jawn oedd hwnw; fo fu farw ddoe rhag ei grogi heddyw.Bradshaw died on 31 October 1659. After the Restoration, his body was exhumed and hanged on 30 January 1661. Chwi gewch yr un fath ar gyfreithie ag oedd yn amser eich hen dade ach teidie wnae gadw diwrnod gwyl. Wel dyna'r gorchwyl gore: rhag ofn penyd nid eill undyn o fewn y deyrnas fyned ar'nyn. Pan edrychwi ar ei thegwedd, mi glywa sŵn y gynffon senedd. Pob un sy'n caru hawddgarwch yn well nar trwst nar tristwch, gan fod ein Brenin yn ein brô fe ddarfu cwyno. Cenwch!